Market

Câu chuyện giá bán và bài toán chi phí của doanh nghiệp Việt Nam

26/08/2026

***TỪ CÔNG TY NHÀ NƯỚC ĐẾN TỰ MỞ CÔNG TY XÂY DỰNG: KHI TUÂN THỦ ĐÚNG TRỞ THÀNH BẤT LỢI!!!***

Tôi từng làm việc tại một công ty xây dựng nhà nước quy mô nhỏ, là công ty con của một tổng công ty lớn.

Dù không lớn, công ty vẫn vận hành đầy đủ hệ thống: hợp đồng lao động, bảng lương, BHXH, hóa đơn, chứng từ, kế toán, nghiệm thu, thanh quyết toán và các bước phê duyệt nội bộ.

Mọi thứ tương đối bài bản. Mỗi khoản thu chi đều cần hồ sơ, mỗi người lao động đều có vị trí trong hệ thống, mỗi hợp đồng đều qua nhiều bước kiểm tra.

Nhưng có một điều khiến tôi luôn cảm thấy không ổn: mức giá công ty đưa ra gần như không thể cạnh tranh với thị trường bên ngoài.

Cùng một công việc, đội thầu tư nhân có thể báo thấp hơn rất nhiều. Trong khi công ty phải cộng đủ lương, bảo hiểm, kế toán, quản lý, thuế, máy móc, khấu hao và hàng loạt chi phí gián tiếp.

Khi ấy, kiến thức của tôi về thuế, kế toán, bảo hiểm và quản trị... còn mơ hồ. Tôi chỉ cảm thấy có điều gì đó không hợp lý nhưng không biết vấn đề nằm ở đâu.

Tôi từng nghĩ có lẽ công ty nhà nước kém linh hoạt, bộ máy cồng kềnh và năng suất thấp. Nếu ra ngoài làm riêng, giảm các tầng trung gian, trực tiếp quản lý công trình và kiểm soát chi phí, mình có thể báo giá cạnh tranh hơn mà vẫn có lợi nhuận.

Vì vậy, tôi ra riêng.

Sau nhiều năm lăn lộn với công trình, khách hàng, thợ, vật tư, dòng tiền, hóa đơn và thuế, tôi mới nhận ra:

«Nếu một doanh nghiệp xây dựng nhỏ tuân thủ đầy đủ mọi nghĩa vụ như cách người sếp cũ đã làm, doanh nghiệp ấy gần như không thể cạnh tranh trong thị trường phổ thông.»

Ngày trước tôi thấy giá công ty cũ cao nhưng không hiểu tại sao. Bây giờ tôi hiểu: đó có thể mới là mức giá phản ánh tương đối đầy đủ chi phí của một doanh nghiệp chính quy.

Còn nhiều mức giá đang thắng trên thị trường không phải vì năng suất cao hơn, mà vì phần lớn nghĩa vụ đối với chính sách chưa được đưa vào giá.

***MỘT NGÀY CÔNG 600.000 ĐỒNG THỰC SỰ CÓ GIÁ BAO NHIÊU?***

Một người thợ xây có tay nghề hiện nay cần thực nhận khoảng 550.000–600.000 đồng/ngày.

Mức này xứng đáng nếu tính đến nắng nóng, bụi bặm, nguy hiểm và những ngày không có việc giữa hai công trình.

Nhưng nếu đưa người thợ ấy vào một quan hệ lao động chính thức, tiền công không còn dừng ở 550.000–600.000 đồng.

Để người lao động thực nhận số tiền đó sau khi trừ phần bảo hiểm của mình, tiền lương trước khấu trừ phải khoảng 615.000–670.000 đồng/ngày.

Doanh nghiệp tiếp tục đóng phần bảo hiểm thuộc trách nhiệm của người sử dụng lao động. Khi đó, riêng tiền lương và bảo hiểm đã lên khoảng 745.000–815.000 đồng/ngày công.

Con số ấy chưa có:

- Ngày nghỉ và thời gian chờ việc.

- Bảo hộ, công cụ, vận chuyển.

- Cai quản lý đội.

- Kế toán và hồ sơ lao động.

- An toàn công trường.

- Tai nạn, sửa lỗi và bảo hành.

- Chi phí vốn và lợi nhuận.

Sau khi cộng đủ, giá một ngày công chính quy có thể lên từ 850.000 đồng đến hơn 1 triệu đồng.

Doanh nghiệp xây dựng tổng thầu còn phải cộng kỹ sư, kiến trúc sư, điều phối, quản lý chất lượng, nghiệm thu, bảo hành, chi phí ứng vốn và thuế. Giá đến tay chủ đầu tư có thể lên khoảng 1–1,2 triệu đồng/ngày công.

Trong khi một đội thợ tự do vẫn có thể báo trực tiếp 550.000–600.000 đồng.

Đến đây, bài toán gần như không còn lời giải.

Chủ nhà không quan tâm doanh nghiệp đã thực hiện bao nhiêu bước kế toán hay đóng bao nhiêu tiền bảo hiểm. Họ nhìn vào tổng số tiền phải trả.

Khi hai bên cùng nói rằng mình xây được căn nhà, đơn vị làm đầy đủ có thể cao hơn hàng trăm triệu đồng và bị loại ngay từ vòng báo giá.

Người làm đúng mất việc. Người không gánh cùng mức nghĩa vụ tiếp tục tồn tại.

Đó là lý do giá của công ty cũ không thể cạnh tranh. Không hẳn vì công ty không biết quản lý, mà vì họ đang đưa vào giá những khoản phần lớn đối thủ ngoài thị trường không đưa vào.

***ĐỪNG BẢO DOANH NGHIỆP NHỎ PHẢI BIẾT CHỌN KHÁCH***

Trước khi ra riêng, người ta dễ nghĩ rằng chỉ cần làm tốt, giữ uy tín và biết chọn khách hàng thì doanh nghiệp sẽ sống được.

Nhưng khi trực tiếp vận hành mới hiểu doanh nghiệp nhỏ không có nhiều quyền lựa chọn như vậy.

Có người gọi khảo sát đã là quý. Gửi báo giá mà khách phản hồi đã là một cơ hội. Có lúc biết lợi nhuận thấp vẫn phải nhận vì cuối tháng còn lương nhân viên, văn phòng, phần mềm và hàng chục khoản phải trả.

Người ngoài dễ nói:

- Khách thanh toán xấu thì đừng nhận.

- Công trình lợi nhuận thấp thì từ chối.

- Dự án phải ứng vốn thì bỏ.

- Không đủ biên lợi nhuận thì đừng ký.

Nếu làm đúng tất cả những lời khuyên ấy, một doanh nghiệp ít tên tuổi có thể ngồi nhiều tháng không có việc. Chưa cần khách hàng xấu giết công ty; chi phí cố định đã làm việc đó trước.

Chỉ doanh nghiệp có thương hiệu, dòng khách ổn định và nguồn vốn dự phòng mới có khả năng lựa chọn khách.

Doanh nghiệp nhỏ thường phải chọn giữa một hợp đồng nhiều rủi ro và không có hợp đồng nào cả.

Nhận thì có thể lỗ. Không nhận thì chắc chắn không có doanh thu.

***ĐỪNG BẢO DOANH NGHIỆP CỨ ĐƯA CHI PHÍ VÀO GIÁ BÁN***

Nếu mọi đơn vị cùng tuân thủ ở một mức như nhau, chi phí có thể đưa vào giá.

Nhưng thực tế, một bên phải đóng thuế, BHXH, thuê kế toán, trả lương kỹ sư, thực hiện an toàn, lập hồ sơ, chịu bảo hành và trách nhiệm pháp lý.

Bên kia nhận tiền qua tài khoản cá nhân, thuê thợ theo ngày, không duy trì bộ máy và không chịu cùng một mức trách nhiệm.

Hai bên lại đứng chung trong cuộc đấu giá mà khách hàng chủ yếu nhìn vào tổng số tiền cuối cùng.

Sau đó người ta hỏi tại sao doanh nghiệp nhỏ không nâng cao năng lực cạnh tranh.

Năng lực nào có thể bù được mức chênh chi phí hàng chục thậm chí hàng trăm phần trăm?

Muốn doanh nghiệp đưa chi phí tuân thủ vào giá, trước tiên phải tạo ra một thị trường mà người làm đúng không phải cạnh tranh cùng mặt bằng với người không chịu cùng nghĩa vụ.

Nếu không, “hãy tính đúng, tính đủ” chỉ có nghĩa:

«Hãy tự nâng giá để tự loại mình khỏi thị trường.»

***NGƯỜI CHỦ ĐANG LẤY CUỘC ĐỜI MÌNH ĐỂ TRỢ GIÁ CHO KHÁCH HÀNG***

Sau nhiều năm làm riêng mới thấy không ít doanh nghiệp nhỏ nhìn bên ngoài có doanh thu nhưng thực chất không có lợi nhuận đúng nghĩa.

Người chủ cùng lúc làm giám đốc, bán hàng, thiết kế, quản lý dự án và thu hồi công nợ nhưng không tính đủ lương cho chính mình.

Nhà riêng được thế chấp để ứng vốn. Tiền gia đình đưa vào công ty không tính lãi. Nhà cung cấp cho nợ vật tư. Công trình sau được dùng để vá dòng tiền công trình trước.

Sức khỏe, thời gian và tài sản cá nhân của người chủ được đưa vào giá thành nhưng không xuất hiện đầy đủ trên báo cáo tài chính.

Người ta nhìn doanh thu 10 tỷ đồng rồi tưởng chủ doanh nghiệp giàu. Nhưng nếu 8,5 tỷ đã là vật tư và nhân công, chỉ cần cộng đúng bảo hiểm, quản lý, lãi vay, bảo hành và một khoản công nợ không thu được, lợi nhuận có thể bằng không.

Một chủ đầu tư chậm trả 300 triệu có thể xóa sạch lợi nhuận cả năm. Một công trình dự toán sai 5% có thể lấy đi thành quả của nhiều dự án.

Doanh nghiệp vẫn hoạt động không có nghĩa mô hình đang có lãi. Có thể người chủ chỉ đang dùng sức lao động và tài sản gia đình để trì hoãn ngày công ty hết tiền.

***KHI SAI SÓT QUẢN TRỊ ĐỨNG GẦN RANH GIỚI HÌNH SỰ***

Khi còn làm trong công ty nhà nước, mọi khoản thu chi đều có bộ phận theo dõi. Khi ra riêng mới thấy một doanh nghiệp nhỏ có thể phát sinh hàng nghìn giao dịch mà người chủ không đủ khả năng kiểm soát hoàn hảo:

- Chủ nhà chuyển tiền không đúng nội dung.

- Tiền tạm ứng, tiền vay và doanh thu đi qua cùng tài khoản.

- Thợ nhận khoán rồi tự thay đổi nhân sự.

- Vật tư cần gấp được mua tại nơi không đủ chứng từ.

- Khối lượng phát sinh đã làm nhưng chưa ký phụ lục.

- Kế toán thuê ngoài nhận hồ sơ sau khi sự việc xảy ra.

- Chính sách thay đổi nhưng người kinh doanh không kịp hiểu hết.

...

Trong môi trường ấy, sai sót gần như không thể tránh khỏi.

Nếu sai sót quản trị luôn có nguy cơ bị nhìn như hành vi cố tình trốn tránh nghĩa vụ, người chủ sẽ không còn dám mở rộng.

Doanh thu càng cao, giao dịch càng nhiều; giao dịch càng nhiều, xác suất sai càng lớn; quy mô càng lớn, số tiền liên quan càng dễ chạm các ngưỡng xử lý nghiêm trọng.

Thông điệp mà người kinh doanh nhận được sẽ không phải “hãy lớn lên”, mà là:

«Hãy làm nhỏ thôi. Đừng tuyển nhiều người. Đừng nhận dự án lớn. Đừng để toàn bộ doanh thu đi qua công ty. Càng chính thức, càng dễ bị nắm tóc.»

Một nền kinh tế không thể có nhiều doanh nghiệp lớn nếu mọi doanh nghiệp nhỏ đều học được rằng cách an toàn nhất là đừng lớn.

DOANH NGHIỆP KHÔNG XIN ĐƯỢC TRỐN THUẾ

Không ai biện hộ cho việc lập hóa đơn khống, giấu doanh thu có tổ chức, chiếm dụng tiền thuế hoặc cố tình tước bỏ quyền lợi của người lao động.

Nhưng cũng không thể lấy những hành vi đó làm lý do để đối xử với mọi doanh nghiệp nhỏ như những đối tượng luôn sẵn sàng vi phạm.

Điều doanh nghiệp cần không phải được miễn mọi nghĩa vụ, mà là một hệ thống nghĩa vụ phù hợp với sức chịu đựng thực tế.

Doanh nghiệp lớn có kế toán, pháp chế, kiểm toán, hạn mức tín dụng và doanh thu đủ lớn để phân bổ chi phí tuân thủ.

Doanh nghiệp mười người vẫn phải hiểu hàng loạt quy định tương tự, nhưng toàn bộ trách nhiệm cuối cùng tập trung vào một người chủ.

Ngày trước, công ty nhà nước nhỏ mà tôi từng làm việc có một tổng công ty đứng phía sau, có hệ thống và nguồn lực để duy trì việc tuân thủ. Dù vậy, giá của họ vẫn khó cạnh tranh.

Một doanh nghiệp tư nhân nhỏ không có điểm tựa nào nhưng lại được kỳ vọng thực hiện gần như đầy đủ những nghĩa vụ tương tự và tự sống bằng giá thị trường.

Đó là một bài toán còn khắc nghiệt hơn.

***MUỐN DOANH NGHIỆP NHỎ TUÂN THỦ, HÃY LÀM CHO HỌ CÓ KHẢ NĂNG TUÂN THỦ***

Muốn chính thức hóa lực lượng lao động xây dựng, trước hết phải thừa nhận rằng chi phí chính thức hóa có thể vượt quá sức chịu đựng của doanh nghiệp nhỏ.

Cần cơ chế thuế, kế toán và bảo hiểm riêng cho doanh nghiệp siêu nhỏ và lao động lưu động.

Người thợ xây có thể tháng này làm tại công trình A, tháng sau sang công trình B, rồi nghỉ một thời gian trước khi đến công trình C. Bảo hiểm cần đi theo người lao động và được đóng linh hoạt theo thời gian làm việc, thay vì buộc từng doanh nghiệp nhỏ gánh toàn bộ cấu trúc của một quan hệ lao động ổn định không tồn tại trong thực tế.

Chi phí nhân công phải có con đường chứng minh hợp pháp và đơn giản.

Doanh nghiệp phải được khai bổ sung, sửa sai và khắc phục trước khi áp dụng những biện pháp có thể làm tê liệt hoạt động.

Phải phân biệt rõ quản trị yếu, hiểu sai quy định, mất cân đối dòng tiền với hành vi gian lận có tổ chức và cố ý.

Quan trọng nhất, việc kiểm soát phải đủ đồng đều để người tuân thủ không bị loại khỏi thị trường bởi chính chi phí tuân thủ.

Không thể một mặt kêu gọi hộ kinh doanh bước vào khu vực chính thức, mặt khác biến tư cách doanh nghiệp thành một chiếc bia lớn hơn để thu thuế, truy trách nhiệm và áp thêm nghĩa vụ.

Nếu bước vào hệ thống đồng nghĩa với chi phí cao hơn, rủi ro lớn hơn và giá bán mất cạnh tranh hơn, người kinh doanh hợp lý sẽ đứng ngoài.

Đó không phải vì họ thiếu ý thức. Đó là bản năng sinh tồn.

***ĐỪNG HỎI TẠI SAO DOANH NGHIỆP NHỎ ĐÓNG CỬA***

Khi một doanh nghiệp nhỏ giải thể, người ta thường quy nguyên nhân cho quản trị yếu, thiếu vốn hoặc không chịu đổi mới.

Ít ai hỏi tại sao người thợ vẫn có việc, chủ nhà vẫn xây nhà, nhu cầu thị trường vẫn tồn tại nhưng doanh nghiệp đứng giữa lại phá sản.

Nếu sau khi doanh nghiệp đóng cửa, tiền quay về tài khoản cá nhân, lao động trở lại làm tự do và giao dịch rút sâu hơn vào bóng tối thì thất bại đó không chỉ thuộc về doanh nghiệp.

Đó là thất bại của chính sách chính thức hóa.

Ngày trước, đứng trong một công ty nhà nước nhỏ, tôi chỉ mơ hồ cảm thấy mức giá của công ty không thể cạnh tranh.

Sau nhiều năm tự mình va chạm với thị trường, tôi mới hiểu người sếp cũ có thể không làm điều gì sai. Anh ta chỉ đang cố vận hành một doanh nghiệp theo đúng những gì hệ thống yêu cầu.

Và chính việc làm đúng ấy khiến giá thành không thể cạnh tranh với phần lớn thị trường bên ngoài.

Một chủ doanh nghiệp có thể muốn xây dựng công ty đàng hoàng, muốn người lao động có bảo hiểm, muốn khách hàng có hóa đơn và một pháp nhân chịu trách nhiệm.

Nhưng mong muốn không thể trả lương.

Đạo đức không thể bù dòng tiền.

Khẩu hiệu không thể biến một hợp đồng lỗ thành có lãi.

Nếu hệ thống bắt doanh nghiệp nhỏ lựa chọn giữa tuân thủ đầy đủ và sống sót, đừng ngạc nhiên khi nhiều người chọn sống sót.

Cũng đừng vội gọi họ là gian dối.

Hãy tự hỏi vì sao một người muốn làm đúng lại phải trả giá đắt đến mức không còn đường sống.

Doanh nghiệp nhỏ không sợ đóng góp cho xã hội. Họ chỉ sợ một hệ thống muốn thu mọi nghĩa vụ của một doanh nghiệp trưởng thành ngay từ khi doanh nghiệp ấy còn chưa kịp lớn — rồi đặt những sai sót phát sinh trong cuộc vật lộn sinh tồn ấy gần với ranh giới của tội phạm./.

Nguồn: sưu tầm